TRUFFAUT SİNEMASI- I

LES QUATRE CENTS COUPS, 1959

Yeni Dalgacıların azrailin tasallutuna en erken uğrayanı Truffaut 6 Şubat 1932 ile 21 Ekim 1984 tarihleri arasında kısa bir ömür sürdü; senarist olarak 38, yapımcı olarak 17, yönetmen olarak 28 filme imza attı. 3 kez Oscar’a aday gösterildi, film şenliklerinden toplam 33 birincilik aldı IMDB kayıtlarına bakılırsa.
Dilimize değerli çevirmen Gamze Külünkoğlu‘nun Acıların Çocuğu diye çevirdiği ancak birilerinin salakça 400 Darbe (400 darbe ne demek ulan) başlığını yakıştırdığı filim yönetmenin meslek yaşantısına parlak bir başlangıç.

Acıların Çocuğu, 1960 Akademi ödüllerinde Oscar’a aday oluyor, dahası 1959 Cannes’da Truffaut’ya en iyi yönetmen ve Ocic ödülleri kazandırıyor. Acıların Çocuğu‘nun ayrıca Faro, Bodil, Valladolid vb şenlik ve değerlendirmelerden topladığı bir yığın birincilik mevcut.
Senaryo yönetmen ve Marcel Moussy‘nin kalemlerinden çıkma. 14 yaşındaki Antoine Doinel kahramanı hikayenin. Mutsuz bir yaşantısı var oğlanın, evdeki hali perişan, okulda da öyle.
Antoine’i okuldan kaçarken izliyoruz sonra, dahası suça bulaştığını, anababasının kendisini bir ıslahevine yerleştirdiğini görüyoruz.
Finalde oğlan ıslahevinden de kirişi kırıyor tabii. Yönetmen sonu açık bırakmış.
Truffaut duyarlı ve düzgün bir iş çıkarmış, karşılığını da genç yaşta nam yaparak almış!
Acıların Çocuğu IMDB’nin tüm zamanların en iyi filim çizelgesinde kendisine 224. sırada yer bulmuş.
TIREZ SUR LE PIANİSTE, 1960

İlk filmi Acıların Çocuğu ile adını cihana duyuran Yeni Dalgacı Truffaut ikinci filmiyle de başarısını devam ettiriyor: Piyanisti Vurun eli ayağı düzgün bir gerilim.
Truffaut David Goodis‘in bir romanını uyarlamış bu kez, senaryo yönetmen ve Marcel Moussy‘nin kalemlerinden çıkma.
Kahraman Charlie Kohler bir barda piyanistlik yapan bir müzikeri. Barın garsonu Lena Kohler’e aşık.
Hikayeye gerilim katan olay piyanistin biraderlerinden Chico’nun bara gelip sığınmasıyla gerçekleşiyor. Chico’nun peşinde iki mafya pisligi var çünkü: Momo ve Ernest.
Bu arada Kohler’in gerçek adının Saroyan olduğunu öğreniyoruz, ayrıca zamanında önemli bir konser piyanisti olduğunu da. Ve de karısının intiharından sonra hayata küsüp bar piyanistliğinde karar kıldığını.
Böylece Kohler’in serüveni başlıyor; Lena ise birader ve mafyozolarla sarmaş dolaş!!!!
Piyanisti Vurun’un bir festival başarısı yok, sadece Cahiers du Cinéma‘nın yılın en iyileri seçkisine aday gösterilmiş ama neticeye gidememiş.
Filmin ilginç bir özelliği var; yönetmen parasal sıkıntılar nedeniyle çekimi çoğunlukla Paris sokaklarında yapmış (Oğuz Gözen abimizin kulakları çınlasın), senaryoyu da ayak üzeri düzeltmelerle/yazımlarla çiziktirmiş. Final sahnesi de elde kim kaldıysa onlarla oluşturulmuş!
TIRE-AU-FLANC 62, 1960

İki kısa ile yola koyulan (Une Visite, 1955 ve Les Mistons, 1957), sonra ilk iki uzun metrajı Acıların Çocuğu ve Vurun Kahpeye, pardon, Vurun Piyaniste ile gencecik yaşta hatırı sayılır bir şöhret yakalayan Truffaut, bu Jez Claude de Givray ile birlikte çektiği ve askerlik/savaş karşıtı kara gülmece denemesiyle çuvallıyor; cidden tüylerimizi diken diken eden bir hiciv postalı sunuyor 87 dakikalık.
Yönetmenler bir tiyatro oyunundan yola çıkmış, André Mouezy-éon‘un yazdığı bir oyun bu. Uyarlamayı ise Givray ile Truffaut birlikte yapmış.
Jean kahramanı öykünün, varlıklı bir aileden geliyor. Askere çağrılıyor yaşı yirmiye ulaştığı için. Jean’i postallı günlerde talihli bir sürpriz bekliyor; çünkü şöförü ve hizmetlisi Joseph ile karşılaşıyor gönderildiği birlikte.
Kolayca tahmin edilebileceği gibi bir yığın sakarlık ve disiplinsizlik örneği görüyoruz art arda. Dahası Jean albayın kızına da asılıyor umutsuzca.
Ancak olaylar Mouezy-eon’un ünlü komedisini birlikte sahneye koyduklarında değişiyor, Jean oyunda uşak oluyor, Joseph de efendisi.
Tire-au-flanc‘in ilk çekimi 1933’te yapılmış, başlık Tembel diye çevrilebilir dilimize. Filmin herhangi bir festival başarısı yok. Ve Truffaut’nun mutlaka unutulması gereken çalışmalarından biri. Belki de en taponu.
Gülmece anlayışın Recep İvedik‘ten hallice bile değil François!
JULES ET JIM, 1962
Truffaut 1960 saçmalığı Tire-au-flanc sonrası Une Histoire d’Eau başlıklı kısayı çekti.
Sıra bizde Unutulmayan Sevgili adıyla gösterime giren, 1962 Mar der Plata, 1963 İtalyan sinema yazarları, 1963 Bodil’den ödüller toplayan, eleştirmenlerce göklere çıkarılan Jules ve Jim‘deydi.
Truffaut bir roman uyarlaması yaptı bu kez, Henri-Pierre Roché‘nin bir yapıtıydi bu. Senaryoyu yönetmen ile Jean Grualult yazmıştı.
Hikaye zaman akışlı, ilk bölüm Birinci Dünya Savaşı öncesinde geçiyor. Biri Avusturyalı, biri Fransız iki ahbap tanıyoruz. İlkinin adı Jules, ikincisinin Jim. Kankalar aynı kadına asık oluyor. Kadının adı Catherine. Catherine’in gönlü Jules’u seviyor, onunla evleniyor.
Sonra savaş sonrasına gidiyoruz. Arkadaşlar Almanya’da bir araya geliyor. Catherine’in gönlü bu kez de Jim’e düşüyor. Ancak neyse arkadaşlar düşman olmuyor birbirine!
Catherine’in unutulmaz cümlesini alıntılayayım ilkin: “Ben 32 yaşındayım, sizler 29. Ben 43 yaşıma gelip de morukladığımda sizler 25 yaşındaki fıstıkların peşine düşeceksiniz, ben ise sap gibi kalacam ortada!’’
Jules ve Jim maço bir yönetmenin kadını ikinci sınıf bir yaratık, hatta erkeklerin malı gibi gösterdiği bir zırva, Jeanne Moreau‘nun sihirli varlığına karşın 105 dakikalık süresiyle de oldukça bayıcı.
Jules ve Jim‘in sinema tarihinin efsaneleri arasında yer alması beni yadırgatıyor walla!
LA PEAU DOUCE, 1964

1959’dan itibaren çektiği birkaç filmle Fransız sinemasının gözdelerinden olan Truffaut Jules et Jim (1962) sonrası aynı sene içinde beş yönetmenli (Ishihara, Ophuls, Rossellini, Wajda) l’Amour a Vingt Ans‘in Antoine et Colette bölümünü çekti, iki kısaya imza attı (Los 4 Golpes, Antoine et Collette).
Ülkemizde gösterime Yumuşak Ten başlığıyla giren filmin senaryosunu ise Jean-Louis Richard ile birlikte yazdı.
Baş kişilerden Pierre orta yaşlı bir yayıncı ve öğretim görevlisi. Başarılı bir aydın. Adam Franca ile evli. Ancak kadını dengesiz davranışlar içinde görüyoruz. Çiftin 10 yaşlarında bir de kızları var.
Pierre’in bir edebiyat paneli için Lizbon’a gidişi hikayeyi renklendiriyor. Bu sırada adam Brezilya Hava Yolları’nda hostes olarak çalışan Nicole ile bir gecelik bir serüven yaşıyor.
Ancak bir gecelik ilişkinin bir geceyle sınırlı kalmaması şaşırtıyor bizleri. Başlıyorlar birlikte olmaya sık sık.
Pierre özellikle kızı duymasın diye özen gösteriyor sinsiliklerine. Falan filan.
Yumuşak Ten 1964 Cannes’da Altın Palmiye için yarışmış ama netice alamamış. Teselli 1965 Bodil ödüllerinden aldığı birincilikle gelmiş.
Yumuşak Ten Truffaut’nun derli toplu çalışmalarından biri.
FAHRENHEIT 451, 1966

Truffaut Yumusak Ten sonrası 1964 senesinde Jean-Louis Richard’in çektiği Jeanne Moreau’lu Mata Hari‘nin senaryosuna katkıda bulundu, ancak 1965’te bir ürün vermedi.
1966 ise oldukça uğurlu bir yıl oldu yönetmen için, çünkü bizim diyarda Değişen Dünyanın İnsanları adıyla gösterime giren kurgubilim yapıtı sadece seyirci tarafından ilgi görmekle kalmamış, sinema klasikleri arasına girmeyi de başarmıştı.
Truffaut senaryoyu Amerikalı kurgubilim romanları ustası Ray Bradbury‘nin (22 Ağustos 1920, Wauken, Illinois- 5 Haziran 2012, Los Angeles, CA) 1951’de okura ulaşan, namı Neptün’e ulaşmış başyapıtı Fahrenheit 451′den uyarlamış. Senaryoda Jean-Louis Richard, David Rudkin ve Helen Scott da kalem oynatmış.
Guy Montag iki kahramandan biri, itfaiyeci. Faşist bir iktidarın bireylerin özgürce düşünmelerini önlemek amacıyla kitapları yasakladığı bir ülkede görevi bu zararlı maddeleri yakıp yok etmek!
Montag’ın kitap kurdu Clarisse’e aşık olması ise öyküyü bambaşka bir kanala sürüklüyor. İtfaiyeci başlıyor bu yasaklanan kitapları okumaya!
Fahrenheit 451 1966 Venedik’te Altın Aslan için yarışmış, 1967 Bafta ve Hugo ödüllerine aday olmuş ama neticeye gidememiş.
Fahrenheit 451 eli ayağı düzgün bir çalışma, özellikle Julie Christie‘nin varlığıyla yükseliyor; ancak 112 dakikalık uzunluğu epey bayıcı.
LA MARIÉE ETAIT EN NOIR, 1968
Bizim diyarda Siyah Gelinlik başlığıyla bilinen, 1969 ABD Altın Küre ödüllerinde en iyi yabancı film oscar’na aday gösterilen, 1969 ABD eleştirmenlerinin NBR ödülüyle taçlandırılan çalışma Truffaut’nun başarılı bir gerilimi.

Truffaut Siyah Gelinlik‘i bizde de altmışlı yıllarda William Irish takma adıyla epey romanı yayınlanan Cornell Woolrich‘in (4 Aralık 1903, New York City, NY- 25 Eylül 1968, NYC, NY) bir yapıtından uyarlamış. Senaryoyu yönetmen ile Jean-Louis Richard birlikte yazmışlar.
Hikaye bir cinayetle başlıyor. Julie ile kocası evlilik töreni ardından kiliseden çıkarken adam öldürülüyor. Julie büyük bir üzüntüyle ilkin intihara kalkışsa da kendine geliyor ve bu hainliği yapan beş caniyi de tek tek temizliyor kendi yöntemleriyle.
Truffaut filmi ustası Alfred Hitchcock’a adamıs. İyi bir işçilik çıkarmış, tabii baş oyuncusu Jeanne Moreau‘nun (23 Ocak 1928, Paris- 31 Temmuz 2017, Paris) bu utkusunda payı büyük.
Memduh Ün anılarında Siyah Gelinlik’i nerdeyse sahne sahne kopyalarak Nejat Saydam’ın da çektiğini belirtmişti (başlığı Ali Can Sekmeç‘e sormakta yarar var).
BAISERS VOLÉS, 1968

Truffaut’nun 1968 senesine Siyah Gelinlik ile bıraktığı iki başarılı çalışmasından sonuncusu bizde Çalınan Buseler başlığıyla gösterime giren filmi oldu.
Çalınan Buseler’i yönetmenin ilk filmi, büyük patlaması diye tanımlayabileceğimiz Acıların Çocuğu‘nun devamı olarak görebiliriz herhalde: kahramanın adı Antoine Doinel çünkü. Sadece aradan on küsur sene geçmiş bu arada! Ve başrol aynen ilk filmde olduğu gibi Jean-Pierre Léaud tarafından oynanmış!
Senaryoyu Truffaut, Claude de Givray ve Bernard Revon ile birlikte yazmış. Kahraman Antoine’i askerliğini yapmış ve hür amiralliğe terfi etmiş görüyoruz.
Hikaye Antoine’in aşık olduğu Christine ile olan ilişkisine yoğunlaşıyor. Ve kahramanı çorba parası için giriştiği işlerde izliyoruz. İlkin gece bekçisi, sonra özel dedektif olarak. Falan filan.
Çalınan Buseler 1969 ABD Akademi ödüllerinde en iyi yabancı filim Oscar’ına aday gösterilmiş, 1969 ABD Altın Küre’de de adaymış ancak netice alamamış. Teselli 1969 Fransız sinema eleştirmenleri, 1970 ABD film yazarları, 1970 ABD ulusal sinema eleştirmenleri derneği ve 1968 Louis Delluc ödüllerinden kaptığı birinciliklerle bulmuş.
LA SIRENE DU MISSISSIPPI, 1969

Altmışlı yıllara epey düzgün iş yerleştiren Truffaut bu on yılı ustası Hitchcock’tan hiç de eksik olmayan bir çalışmayla kapatıyor.
Truffaut aynen Siyah Gelinlik‘te olduğu gibi yine William Irish takma adıyla bizim sinemamıza da epey esin sunmuş olan Amerikalı yazar Cornell Woolrich’in bir romanından yola çıkmış. Senaryoyu yönetmen kaleme almış.
Hikayenin iki kahramanından biri Louis Reunion Island’da tütün üreticisi. Evlilik öncesinde görüyoruz kendisini. Julie’yi bekliyor, gelin adayı bu.
Ancak Louis ile Julie hiç karşılasmamışlar, yaşadıkları bir mektup aşkı.
Julie geldiğinde Louis şaşırıyor haliyle çünkü kadın mektuplara eşlik eden fotoğraflarına hiç benzemiyor! Ancak çift evleniyor yine de!
Sonra Julie olmayan Julie’nin adamın paralarını yüklenip kayıplara karıştığını görüyoruz.
Truffaut tutku ile gerilimi düzgünce harmanlamış, ancak filmin herhangi bir festival utkusu olmaması ilginç (İtalyanlar interessante diyor).
Filim ülkemizde nedense Evlenmekten Korkmuyorum başlığıyla gösterime girmiş, Catherine Deneuve (22 Ekim 1943, Paris) ve Jean-Paul Belmondo‘nun (9 Nisan 1933, Neuilly-sur-Seine – 6 Eylül 2021, Paris) varlığıyla iş yapmış olmalı!