DÜŞÜNCELER

KAYBOLANLARIN DAYANIŞMASI: Bir Karşıyaka Maçı, Kafka, Marx ve Kolektif Sevinç Üzerine

Son dakika golü geldiğinde ayağa fırladım. Tribündeki binlerce insanla birlikte bağırıyor, zıplıyor, birbirimize sarılıyor, ne yaptığımızı tam olarak bilmeden sevinçten çılgına dönüyorduk. Golü telefonumla kaydetmek istemiştim. Ama o anda heyecandan kayıt düğmesine basmayı bile beceremedim. Görüntü yoktu; fakat o anın hafızamda bıraktığı iz çok daha güçlüydü. Karşıyaka, Gemlik karşısında 2-1 öne geçmişti. Üstelik maçın son dakikalarında…

Bu, sıradan bir galibiyet sevinci değildi. Maç boyunca biriken gerilimin, öfkenin, beklentinin ve umudun aynı anda dışarı fırladığı bir andı. İlk yarıyı 1-0 geride kapatmıştık. Oysa takım iyi oynuyordu. Rakip kaleye sürekli yükleniyor, pozisyonlar buluyor, oyunun kontrolünü büyük ölçüde elimizde tutuyorduk. İki şutumuz direkten dönmüştü. Bir golümüzün ofsayt gerekçesiyle geçersiz sayıldığını düşünüyordum. Ceza sahasında iki pozisyonda penaltı beklemiş, hakemin kararlarına öfkelenmiştik. Bir türlü gelmeyen gol, tribündeki huzursuzluğu giderek artırıyordu.

Üstelik rakibimiz Gemlik, maçın henüz başlarında küfürlü tezahüratlarla Karşıyaka tribünlerini tahrik etmişti. Normalde deplasman taraftarından beklenen, kendi takımını desteklemesi, tezahüratını yapmasıdır. Fakat burada karşılaşmanın havası daha ilk dakikalardan itibaren değişmişti. Gemlik taraftarının bu tutumu, maçı kazanma isteğimize başka bir duygu daha eklemişti: Onlara karşı kazanmak, o küfürlü tezahüratlara sahada cevap vermek istiyorduk. Bir yandan takımın iyi oyununa rağmen gol bulamamanın sıkıntısı, diğer yandan hakem kararlarına duyulan öfke ve rakip tribünün yarattığı gerilim… Bütün bunlar üst üste birikiyordu.

İşte son dakika golü bu birikimin üzerine geldi. Sadece galibiyeti getiren gol değildi; maç boyunca içimizde biriken bütün duyguların boşaldığı bir andı. Aristoteles’in tragedya için kullandığı kavramı ödünç alırsak, bir tür katarsis yaşadık. Korku, öfke, umut, hayal kırıklığı ve sevinç aynı anda birbirine karışmıştı. Golün ardından yaşadığımız coşku, doksan dakikanın değil, o doksan dakikaya sığmış bütün beklentilerin ve gerilimlerin dışavurumuydu.

Gemlik lig lideriydi, Karşıyaka ise yedinci sıradaydı. Aramızda dört puan vardı. Kazanırsak fark bire düşecekti. Dolayısıyla maçın sportif önemi de büyüktü. Ama tribünde yaşadığımız duyguların tamamını puan cetveliyle açıklamak mümkün değildi. Karşıyaka’nın tarihinden, semtinden, taraftarından ve yıllardır çözülemeyen stat sorunundan gelen başka bir yük de vardı.

Maç günü: Beklemek, hazırlanmak, yola çıkmak

Futbolun kendine özgü bir zamanı var. Maç doksan dakika sürüyor ama taraftar için maç günü çok daha önce başlıyor. Bir hafta boyunca maçın gününü bekliyorsun. Son iki üç gün kala havaya girmeye başlıyorsun. Takımın durumunu, rakibi, muhtemel kadroyu konuşuyorsun. Maçtan önceki günlerde gündelik hayatın içinde bir başka takvim işlemeye başlıyor. Hafta sonu veya hafta içi fark etmiyor; maç saati yaklaştıkça başka bir ruh haline geçiyorsun.

Bu bekleyişin kendisi de taraftarlığın bir parçası. Maça gitmek, stada girip doksan dakika futbol izlemekten ibaret değil. Öncesi, hazırlığı, buluşması, yolculuğu, karşılaşmaları, tezahüratları ve sonrasında yapılan konuşmalarıyla bir ritüel. İnsanlar birbirlerini arıyor, nerede buluşacaklarını konuşuyor, formalarını giyiyor, atkılarını hazırlıyor. Maç günü aynı duyguyu paylaşan insanlar, birbirlerini tanısalar da tanımasalar da ortak bir dünyanın içine giriyorlar.

Benim de içinde bulunduğum “Müptelalar” adlı bir taraftar grubumuz var. Otuz beş-kırk kişi kadarız. Ortak noktamız Karşıyaka sevgisi. Maçlarla ilgili haberleri, fotoğrafları, yorumları paylaşıyor; fırsat buldukça birlikte maçlara gidiyoruz. Genellikle üç beş kişi bir araya gelip yola çıkıyoruz.

Bu maç ise hafta içine denk gelmişti. Alışık olduğum arkadaşlarımın çoğu gelemiyordu. Birlikte gittiğim arkadaşım iş nedeniyle Bodrum’daydı. Ben de yıllar sonra ilk kez maça tek başıma gitmeye karar verdim. Aslında bunu biraz yadırgadığımı söylemeliyim. Çünkü futbol benim için uzun zamandır arkadaşlarla paylaşılan bir deneyim. Birlikte gitmek, yolda konuşmak, maç öncesi bir yerde oturmak, tribünde yan yana durmak, maçtan sonra değerlendirme yapmak… Bunların hepsi maçın kendisine dahil.

Fakat o gün tek başıma yola çıktım. Sonra anladım ki tek başına maça gitmekle yalnız kalmak aynı şey değil. Tribüne girdiğimde binlerce insanın arasında kendimi hiç yalnız hissetmedim. Aynı anda ayağa kalktık, aynı pozisyonda heyecanlandık, aynı karara öfkelendik, aynı tezahürata katıldık. Birbirimizi tanımayan insanların ortak bir duygu etrafında nasıl bir topluluk oluşturabildiğini bir kez daha gördüm.

Halkapınar’da kaybolmak

Maçın Alsancak’ta oynanacağını düşünüyorduk. Ancak Alsancak Stadı’ndaki tadilat ve düzenlemeler nedeniyle karşılaşma Halkapınar’da yapılacaktı. Bu değişiklik, benim için maç gününün daha başında küçük bir maceraya dönüştü.

Halkapınar çevresinde büyük bir inşaat alanı vardı. Daha önce bildiğim güzergâh değişmiş, yollar dolambaçlı hale gelmişti. Yönlendirme levhaları da yeterli değildi. Bir noktada yanlış yöne saptığımı fark ettim. Dar yollardan, inşaat alanının çevresinden dolaşıyor, stada ulaşmaya çalışıyordum. Bir yandan maça geç kalma kaygısı, diğer yandan nereden gideceğimi bilememenin yarattığı huzursuzluk vardı. İzmir’de on yıldır yaşıyorum ama o gün, kentin içinde hiç bilmediğim bir yere düşmüş gibiydim.

Neyse ki karşıma birkaç genç çıktı. Bana stadın yolunu tarif ettiler. Hatta tarif etmekle kalmadılar, önümden yürüyerek yolu göstermeye başladılar. Biraz ilerledikten sonra bana bira ikram ettiler. İki kez teklif ettiler. Sabahın erken saatleriydi; içmek istemedim. Bir de kendi biralarını bana vermelerini istemedim, nazikçe teşekkür edip kabul etmedim. Ama o küçük ikramın kendisi hoşuma gitmişti. Birbirimizi tanımıyorduk. Nereden geldiğimi, kim olduğumu bilmiyorlardı. Yalnızca aynı maça giden iki üç insandık. Yol gösterdikten sonra bir de bira ikram etmek istemişlerdi.

Bu küçük karşılaşma, maç gününün bana bıraktığı güzel anılardan biri oldu. Futbolun etrafında oluşan kültür, bazen böyle kendiliğinden gelişen yakınlıklarla kendini gösteriyor. Birbirini tanımayan insanlar, ortak bir aidiyetin çevresinde kolayca ilişki kurabiliyor. Bir yol tarifi, bir selam, bir bira ikramı… Bunlar büyük olaylar değil. Fakat toplumsal yaşamı kuran ilişkilerin önemli bir bölümü de zaten böyle küçük karşılaşmalardan oluşuyor.

Bir süre sonra bana doğru gelen yedi sekiz kişilik başka bir grupla karşılaştım. Yanlış yöne gittiklerini söyledim. Gençlerin tarif ettiği güzergâhı anlattım. Hatta onların da beni yönlendiren gençleri sorguladıklarını, tarifin doğruluğundan emin olmak istediklerini hatırlıyorum. Sonra birlikte yürümeye başladık. Bir noktada yollarımız ayrıldı, yeniden bir araya geldik ve sonunda çıkışı bulduk.

O sırada küçük bir topluluk oluşmuştu. Hepimiz aynı yere gitmeye çalışıyor, birbirimizden aldığımız bilgilerle ilerliyorduk. Birinin söylediğini hemen kabul etmiyor, kaynağını sorguluyor, gördüğümüz yollarla karşılaştırıyor, gerektiğinde yeniden soruyorduk. Bir bilginin doğruluğu, yalnızca söylenmiş olmasından değil, yol üzerinde sınanmasından anlaşılıyordu.

Bunu sonradan düşündüğümde, bilgi ile pratik arasındaki ilişkiyi gündelik hayatın içinde ne kadar yalın biçimde yaşadığımızı fark ettim. Birisi sana bir yol tarif ediyor. Sen o tarife göre hareket ediyorsun. Yolun gerçekten oraya çıkıp çıkmadığını deneyimliyorsun. Başka insanlarla karşılaşıyor, onların bilgilerini de değerlendiriyorsun. Bilgi, burada soyut bir düşünce olarak kalmıyor; eylemin içinde sınanıyor, düzeltiliyor ve yeniden üretiliyor.

Bir semtin stadından mahrum bırakılması

Halkapınar’a ulaşmak için yaşadığım bu küçük macera, aslında Karşıyaka taraftarının yıllardır yaşadığı daha büyük bir sorunun parçasıydı. Karşıyaka’nın yaklaşık on beş yıldır kendi semtinde bir stadı yok. Eski stadın kapanmasının ardından takım, farklı yerlerde maç yapmak zorunda kaldı. Bir dönem Halkapınar’da, ardından Alsancak Stadı’nda, daha sonra Bornova’da oynadı. Alsancak’ın tadilata girmesiyle yeniden Halkapınar’a dönüldü. Her yıl yeni sözler verildi, stadın yapılacağı söylendi, çeşitli açıklamalar yapıldı. Fakat sonuç değişmedi.

Bu mesele, bir futbol takımının maçlarını nerede oynayacağına indirgenemez. Karşıyaka’nın kendi semtinde stadının olmaması, taraftarın gündelik yaşamından bir parçanın koparılması anlamına geliyor. Çünkü maç günü yalnızca stada gitmekten ibaret değildir. Semtte buluşmak, çarşıda dolaşmak, bir kafede veya barda oturmak, arkadaşlarla karşılaşmak, birlikte yürüyerek stada gitmek de bu deneyimin parçasıdır.

Alsancak Stadı’nda oynanan dönemlerde Bornova Sokağı’nın maç günlerinde aldığı görünümü hatırlıyorum. Taraftarlar burada buluşur, şarkılar ve tezahüratlar eşliğinde bir araya gelir, bir şeyler içer, sonra birlikte stada doğru yürürdü. O yürüyüşün kendisi bile bir ritüeldi. Maçın heyecanı daha stada girmeden başlardı. İnsanlar birbirini tanır, tanımayanlar aynı tezahürata katılır, semtin sokakları ortak bir duyguyla dolardı.

Bir takımın kendi semtinde stadının bulunması, taraftarın ulaşımını kolaylaştırmanın ötesinde bir anlam taşır. Yerel esnafın, kafelerin, barların, sokakların ve semt sakinlerinin yaşamına katılan bir etkinliktir maç günü. Takımın kendi mahallesinde oynaması, aidiyet duygusunu canlı tutar. Bir semtin hafızasında yer edinir. Çocukların, gençlerin, yaşlıların aynı renkler etrafında buluşmasını sağlar.

Karşıyaka’nın yıllardır bu imkândan mahrum bırakılması, taraftarın yalnızca sportif bir hakkını değil, kent yaşamının bir parçasını da elinden alıyor. Maça ulaşmak için birkaç farklı ulaşım aracına binmek, yolları araştırmak, geçici statların çevresinde kaybolmak zorunda kalmak, zamanla sıradanlaştırılmış bir mağduriyete dönüşüyor. Oysa bu durum sıradan değil. Bir semtin kendi takımıyla kurduğu ilişkinin mekânsal koşulları ortadan kaldırılmış durumda.

Benim hayalim çok basit: Evden çıkıp yürüyerek Karşıyaka’nın maçına gitmek. Maç öncesinde semtteki insanlarla karşılaşmak, çarşıda bir süre oyalanmak, sonra stada yürümek. Bu kadar basit bir isteğin yıllardır gerçekleşememesi, futbolun kent hakkıyla ilişkisini de düşündürüyor.

Kafkaesk bir yolculuk, Marx’ın praksisi

Halkapınar’da yaşadığım kaybolma deneyimi bana Kafka’yı hatırlattı. Kafka’nın romanlarında insan, bir zamanlar bildiği veya içinde yaşadığı dünyanın giderek yabancılaşmış bir düzenine düşer. Şato’da K.’nın ulaşmaya çalıştığı yere bir türlü varamaması, yolların ve ilişkilerin anlaşılmaz bir hal alması, Dava’da Josef K.’nın neyle karşı karşıya olduğunu tam olarak bilememesi, insanın kendi çevresinde yabancılaşmasını anlatır.

Elbette bir futbol maçına giderken yolunu kaybetmekle Kafka’nın karakterlerinin yaşadığı varoluşsal ve bürokratik çıkmazlar aynı şey değil. Ancak tanıdık bir kentin içinde bir anda yönünü kaybetmek, bildiğin güzergâhların değişmesi, karşına çıkan engeller ve belirsizlikler insana küçük bir Kafkaesk deneyim yaşatabiliyor. Bir yere ulaşmak istiyorsun ama oraya nasıl ulaşacağını bilmiyorsun. Yolun kendisi bir soruna dönüşüyor.

Burada Marx’ın praksis kavramı da akla geliyor. İnsan gerçekliği yalnızca seyrederek veya zihninde kurarak kavramaz; onunla ilişkiye girer, eylemde bulunur, sonuçlarını deneyimler ve bilgiyi bu süreç içinde geliştirir. Halkapınar yolunda yaptığımız da buydu. Birbirimize yol tarif ettik, söylenenleri sorguladık, deneyerek doğruladık ve sonunda hedefimize ulaştık.

Bu küçük olay, toplumsal yaşamın kolektif niteliğini de gösteriyordu. Hiçbirimiz tek başımıza bütün güzergâhı bilmiyorduk. Birinin bilgisi diğerinin deneyimiyle birleşti. Birbirini tanımayan insanlar, ortak bir amaç doğrultusunda geçici bir dayanışma kurdu. Bilgi, tek bir kişinin zihninde hazır bulunan bir şey olmaktan çıkıp ilişkiler içinde üretilen bir faaliyete dönüştü.

Maçın kendisi de benzer bir kolektif deneyimdi. Sahada futbolcular mücadele ediyor, tribünde taraftarlar bu mücadeleye sesleriyle, bedenleriyle, tezahüratlarıyla katılıyordu. Elbette tribündeki insanın sahadaki oyun üzerinde doğrudan belirleyici bir etkisi yok. Ama takımın ve taraftarın birbirinden bağımsız iki dünya olduğunu da söyleyemeyiz. Taraftarın coşkusu, tepkisi ve desteği maçın atmosferini oluşturuyor. Futbol, sahadaki oyun kadar tribündeki ortak deneyimle de var oluyor.

Tek başına değil, birlikte

Maça tek başıma gitmiştim. Fakat tribünde binlerce insanla birlikteydim. Gol olduğunda yanımdaki insanlara sarıldım. Kim olduklarını bilmiyordum. Belki bir daha hiç karşılaşmayacaktık. Ama o anda aynı duyguyu yaşıyorduk. Birbirimizi tanımamamız, aramızda ortak bir bağ oluşmasına engel değildi.

Bu durum bana topluluk olmanın ne anlama geldiğini düşündürdü. İnsanlar her zaman önceden kurulmuş ilişkiler, arkadaşlıklar veya örgütlü yapılar aracılığıyla bir araya gelmez. Bazen ortak bir deneyim, ortak bir beklenti veya ortak bir mücadele duygusu da insanları bir araya getirir. Futbol tribünü bunun en görünür örneklerinden biridir.

Müptelalar whatsapp grubuyla kurduğumuz ilişki de bu geniş topluluğun bir parçası. Otuz beş-kırk kişilik bir çevre içinde herkesin hayatı, düşünceleri, siyasal görüşleri farklı olabilir. Ancak Karşıyaka sevgisi bizi bir araya getiriyor. Bu ortaklık, farklılıkları ortadan kaldırmıyor; fakat birlikte hareket edebileceğimiz bir zemin yaratıyor.

Belki de futbolun romantizmi biraz burada yatıyor. Bir takımın kazanması veya kaybetmesi, gündelik hayatın akışı içinde çok büyük bir mesele gibi görünmeyebilir. Ama taraftar için öyle değildir. Çünkü takım, yalnızca sahaya çıkan on bir futbolcudan ibaret değildir. Çocukluktan gelen anılar, aileden devralınan bağlılıklar, semtin sokakları, arkadaşlıklar, tribünler, deplasman yolları ve birlikte söylenen şarkılar da takımın parçasıdır.

Karşıyaka’nın kazanması, o gün tribünde bulunan herkesin ortak sevincine dönüşür. Kaybetmesi de ortak bir hayal kırıklığı yaratır. Bu duyguların büyüklüğü, futbolun ekonomik veya sportif değeriyle ölçülemez. Taraftarlık, insanın kendisini bir yere, bir tarihe ve başka insanlara ait hissetme biçimlerinden biridir.

Son dakika golü geldiğinde yaşadığımız sevinç de bu nedenle bu kadar büyüktü. O anda yalnızca bir maç kazanılmıyordu. Bir hafta boyunca biriktirdiğimiz beklenti, doksan dakika boyunca yaşadığımız gerilim, rakip tribünün küfürlü tezahüratlarına duyduğumuz öfke, kaçan fırsatların yarattığı sıkıntı ve takımın son ana kadar vazgeçmeyen mücadelesi tek bir anda birleşmişti.

Golün videosunu çekememiştim. Belki de iyi olmuştu. Çünkü bazı anlar kaydedilmekten çok yaşanmak istiyor. Telefonun ekranına bakmak yerine o anın içinde kalmıştım. Binlerce insanla birlikte bağırmış, sevinmiş, kendimi tribünün bir parçası olarak hissetmiştim.

Maç bittiğinde skor tabelasında 2-1 yazıyordu. Ama benim hafızamda kalan yalnızca bu sonuç değildi. Halkapınar’ın dolambaçlı yolları, gençlerin yol göstermesi ve bira ikramı, birlikte yürüdüğümüz kaybolmuş insanlar, tribünde tek başıma başlayıp binlerce kişiyle birlikte tamamladığım maç, son dakika golü ve o golün yarattığı tarifsiz sevinç…

Bütün bunlar aynı günün, aynı deneyimin parçalarıydı.

Belki de bu yüzden Karşıyaka’nın kendi stadına kavuşmasını bu kadar çok istiyorum. Bir gün evden çıkıp yürüyerek maça gitmek, semtin sokaklarında taraftarlarla karşılaşmak, maç öncesi o tanıdık ritüelleri yeniden yaşamak istiyorum. Çünkü bir takımın kendi semtinde oynaması, yalnızca futbolun mekânını değil, ortak yaşamın da mekânını kuruyor.

O gün Halkapınar’da kaybolmuş olabilirim. Ama tribünde kendime ait bir yeri yeniden buldum. Tek başımaydım; yalnız değildim. Ve son dakika golüyle birlikte, binlerce insanın aynı anda yaşadığı o büyük sevinçte, ortak bir dünyanın içinde olduğumu bir kez daha hissettim.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir